Celal Şengör ile 90 Dakika - İzmir

Ali Mehmet Celâl Şengör, 24 Mart 1955’te İstanbul’da doğan Türk jeolog, yer bilimci, akademisyen, bilim tarihçisi ve yazardır. Özellikle yapısal jeoloji, tektonik, dağ oluşumu, levha tektoniği, Tetis Okyanusu’nun jeolojik evrimi ve Türkiye’nin tektonik yapısı üzerine yaptığı çalışmalarla uluslararası bilim dünyasında tanınmaktadır. Akademik araştırmalarının yanı sıra bilim tarihi ve felsefesi üzerine çalışmaları, kitapları, konferansları ve televizyon programlarıyla Türkiye’de bilimsel düşüncenin geniş kitlelere aktarılmasında öne çıkan isimlerden biri olmuştur.

Şengör’ün yer bilimlerine olan ilgisi çocukluk yıllarında başladı. İstanbul’da büyüyen Şengör, ortaöğretimini Robert Kolej’de tamamladı ve 1973 yılında mezun oldu. Üniversite eğitimi için Amerika Birleşik Devletleri’ne gitti. Bir süre Houston Üniversitesi’nde eğitim gördükten sonra State University of New York at Albany’ye geçti. Burada 1978 yılında jeoloji eğitimini tamamlayarak jeolog oldu. Aynı üniversitede çalışmalarına devam ederek 1979’da yüksek lisans, 1982’de ise jeoloji doktorası aldı.

Şengör’ün akademik kariyerinin merkezi uzun yıllar İstanbul Teknik Üniversitesi oldu. Henüz doktora çalışmalarını sürdürürken, 1981 yılında İTÜ Maden Fakültesi Genel Jeoloji Kürsüsü’nde akademisyen olarak göreve başladı. 1986 yılında doçent, 1992 yılında profesör oldu. Böylece yaklaşık kırk yıl boyunca İTÜ bünyesinde araştırmalar gerçekleştirdi, dersler verdi ve çok sayıda öğrencinin yetişmesine katkıda bulundu. İTÜ’nün kendi akademik profilinde de 1981’den itibaren öğretim üyesi olduğu belirtilmektedir.

Şengör’ün bilimsel çalışmalarının merkezinde tektonik ve yapısal jeoloji bulunmaktadır. Araştırmalarında kıtaların ve okyanusların jeolojik zaman içerisindeki hareketlerini, dağ kuşaklarının nasıl meydana geldiğini, kıtaların çarpışması sonucunda oluşan deformasyonları ve Dünya’nın kabuğunu şekillendiren büyük ölçekli süreçleri incelemiştir. Özellikle Türkiye ve çevresindeki Alp-Himalaya dağ kuşağının oluşumu, Orta Asya’nın tektonik gelişimi ve eski Tetis okyanus sistemlerinin evrimi çalışmalarının temel konuları arasındadır.

İTÜ tarafından yayımlanan akademik profilinde Şengör’ün güncel araştırma alanları arasında çarpışma tipi orojenik kuşaklardaki deformasyon, Tetis’in tektonik evrimi, Türkiye tektoniği, açılmalı tektonik rejimler, Altaidlerin tektonik evrimi, östatik deniz seviyesi değişimleri, bilim tarihi ve bilim felsefesi bulunmaktadır. Çalışmaları yalnızca Dünya ile de sınırlı kalmamış; Mars ve Merkür’ün tektonik özellikleri üzerine araştırmalarda bulunmuş ve Merkür araştırmalarında NASA’nın MESSENGER göreviyle ilişkili bilimsel çalışmalara katılmıştır.

Şengör’ün uluslararası jeoloji literatüründeki önemli katkılarından biri, Kimmer Kıtası ve Kimmerid orojenezi üzerine geliştirdiği modellerdir. Tetis sisteminin evrimini açıklamaya yönelik çalışmalarında, bugün Türkiye’den İran ve Orta Asya’ya kadar uzanan geniş coğrafyanın jeolojik geçmişinin anlaşılmasına katkıda bulundu. Orta Asya’nın jeolojik gelişimini açıklayan çalışmaları ve Altaidler üzerine araştırmaları da uluslararası tektonik literatüründe önemli yer edinmiştir.

Akademik çalışmalarının uluslararası karşılığı Şengör’ün kariyerinin oldukça erken döneminde ortaya çıktı. 1984 yılında Londra Jeoloji Cemiyeti’nin Başkanlık Ödülü’nü, 1986 yılında ise TÜBİTAK Bilim Ödülü’nü aldı. 1988’de İsviçre’deki Neuchâtel Üniversitesi Fen Fakültesi tarafından kendisine fahri bilim doktorluğu verildi.

1990 yılında Academia Europaea’ya seçilen ilk Türk üye oldu. Ardından Avusturya Jeoloji Servisi’nin muhabir üyeliğine ve Avusturya Jeoloji Derneği’nin şeref üyeliğine seçildi. 1991’de Kültür Bakanlığı’nın Bilgi Çağı Ödülü’nü aldı. 1993 yılında ise yeni kurulan Türkiye Bilimler Akademisi’nin kurucu üyeleri arasında yer aldı ve akademinin konseyine seçildi. Aynı yıl TÜBİTAK Bilim Kurulu üyeliğine de seçildi.

Şengör’ün uluslararası akademik kariyeri Türkiye ile sınırlı kalmadı. Fransa, İngiltere, Amerika Birleşik Devletleri ve Avusturya dahil olmak üzere farklı ülkelerde bilimsel çalışmalar gerçekleştirdi ve çeşitli üniversitelerde konuk akademisyen olarak bulundu. Oxford Üniversitesi’nde Royal Society araştırma bursuyla, California Institute of Technology’de Moore Distinguished Scholar olarak ve farklı Avrupa kurumlarında akademik çalışmalar yürüttü.

1998 yılında dünyanın en köklü akademik kurumlarından Collège de France’a konuk profesör olarak davet edildi. Burada 19. yüzyılda tektoniğin gelişimine Fransız jeologlarının katkıları üzerine ders ve konferanslar verdi. Aynı yıl Collège de France tarafından madalyayla onurlandırıldı.

Uluslararası bilim dünyasındaki en önemli üyeliklerinden biri 2000 yılında ABD Ulusal Bilimler Akademisi’ne yabancı üye seçilmesi oldu. Şengör bu kuruma seçilen ilk Türk bilim insanı oldu. Daha sonraki yıllarda farklı ülkelerin bilim akademileri ve bilim kuruluşları tarafından üyeliklere ve ödüllere layık görüldü.

Şengör’ün aldığı uluslararası ödüller arasında Londra Jeoloji Cemiyeti Bigsby Madalyası, Fransız Bilimler Akademisi’nin yer bilimleri alanındaki Lutaud Ödülü, Rammal Madalyası, Gustav Steinmann Madalyası ve daha sonraki dönemlerde aldığı jeoloji tarihi ve yer bilimleri ödülleri bulunmaktadır. Bu ödüller özellikle tektonik, jeoloji tarihi ve Dünya’nın jeolojik evrimi üzerine yaptığı araştırmaların uluslararası bilim çevrelerindeki etkisini yansıtmaktadır.

Celâl Şengör’ün bilimsel kimliğinin önemli bir başka yönü bilim tarihi ve bilim felsefesine duyduğu ilgidir. Jeolojinin tarihsel gelişimini yalnızca teknik keşifler üzerinden değil, bilim insanlarının düşünme biçimleri ve dönemin felsefi ortamıyla birlikte ele alır. Charles Darwin’den Eduard Suess’e, Alfred Wegener’den modern levha tektoniğinin gelişimine kadar bilim tarihindeki önemli dönüşümler üzerine çok sayıda yazı ve konuşma gerçekleştirmiştir.

Bu yaklaşım Şengör’ün kitaplarında da belirgindir. Akademik jeoloji yayınlarının yanında bilim tarihi, bilimsel düşünce, eğitim, kültür ve entelektüel tarih üzerine geniş bir popüler bilim külliyatı oluşturmuştur. “Zümrütnâme”, “Zümrüt Ayna”, “Bilgiyle Sohbet”, “Dahi Diktatör”, “Newton Neden Türk Değildi?”, “Bir Toplum Nasıl İntihar Eder?” ve “Hasan Âli Yücel ve Türk Aydınlanması” gibi geniş okuyucu kitlesine ulaşan eserleri bulunmaktadır. Yazılarında yalnızca yer bilimlerini değil, tarih, eğitim, bilim felsefesi ve uygarlık tarihi gibi alanları da ele almıştır.

Özellikle Cumhuriyet Bilim Teknik’te yayımlanan “Zümrütten Akisler” başlıklı yazıları, akademik dünyanın dışında daha geniş bir okuyucu kitlesine ulaşmasını sağladı. Bu yazıların bir bölümü daha sonra Zümrütnâme adıyla kitaplaştırıldı. Şengör böylece bilimsel araştırma ile popüler bilim yazarlığını birlikte sürdüren Türkiye’deki tanınmış akademisyenlerden biri haline geldi.

Celâl Şengör’ün kamuoyundaki görünürlüğü özellikle televizyon programları, uzun formatlı söyleşiler ve konferanslarla daha da arttı. Jeoloji ve deprem biliminden evrim teorisine, Dünya’nın oluşumundan bilim tarihine, eğitimden uygarlıkların gelişimine kadar oldukça geniş bir konu yelpazesinde yaptığı konuşmalar, akademik çalışmalarının dışında geniş kitleler tarafından tanınmasını sağladı.

Özellikle Türkiye’nin aktif tektonik yapısı nedeniyle depremler ve Türkiye jeolojisi hakkındaki açıklamaları kamuoyunda yoğun ilgi görmektedir. Şengör bu konuşmalarında Anadolu’nun büyük fay sistemlerini, levha hareketlerini, Kuzey Anadolu Fayı’nı ve Türkiye’nin jeolojik geçmişini yer bilimlerinin ortaya koyduğu veriler üzerinden anlatmaktadır. Bununla birlikte deprem tehlikesine ilişkin değerlendirmelerin farklı uzmanlık alanları içerdiğini vurgulamak önemlidir; Şengör’ün temel akademik uzmanlığı jeoloji ve tektoniktir.

Şengör’ün bilim iletişimindeki belirgin özelliklerinden biri, karmaşık bilimsel konuları jeoloji tarihi, coğrafya, biyoloji, fizik ve tarih arasında bağlantılar kurarak anlatmasıdır. Bir dağ kuşağının oluşumunu açıklarken milyonlarca yıllık jeolojik süreçlere, bir bilimsel teoriyi anlatırken o teorinin ortaya çıktığı tarihsel koşullara değinmesi, konferanslarının karakteristik özelliklerinden biridir.

Bilimsel merakın yalnızca uzmanlara ait olmaması gerektiğini savunan Şengör, konuşmalarında özellikle eleştirel düşünme, sorgulama, bilimsel yöntem ve kaynak okuma üzerinde durmaktadır. Bu nedenle konferansları yalnızca profesyonel jeologlara veya yer bilimleri öğrencilerine değil, bilim ve düşünce tarihine ilgi duyan geniş bir izleyici kitlesine hitap etmektedir.

Akademik kariyeri boyunca çok sayıda bilimsel makale, kitap, kitap bölümü ve konferans bildirisi yayımlayan Şengör, çeşitli uluslararası bilimsel dergilerde editörlük ve yayın kurulu görevleri de üstlendi. Çalışmaları Türkiye’nin jeolojik yapısının uluslararası bilim dünyasında daha ayrıntılı biçimde tartışılmasına katkıda bulunurken özellikle Alp-Himalaya sistemi, Tetis kuşağı ve Orta Asya tektoniği üzerine geliştirdiği modeller kariyerinin temel bilimsel mirasını oluşturdu.

Uzun yıllar sürdürdüğü İTÜ’deki aktif öğretim üyeliğinin ardından 23 Mart 2022’de son dersini verdi ve 24 Mart 2022’de emekliye ayrıldı. Bununla birlikte bilimsel çalışmalarını, yazarlığını, konferanslarını ve kamuya yönelik bilim iletişimini sürdürmeye devam etti.

Celâl Şengör aynı zamanda geniş kapsamlı kişisel kütüphanesi ve bilim tarihi koleksiyonlarına olan ilgisiyle bilinir. Yer bilimlerinin yanı sıra tarih, coğrafya, keşifler tarihi, biyoloji ve bilim felsefesine duyduğu ilgi, akademik çalışmalarında olduğu kadar kitaplarında ve konferanslarında da görülmektedir. Bu disiplinler arası yaklaşım, Şengör’ün yalnızca belirli bir jeolojik problemi araştıran uzman kimliğinin ötesinde bilim tarihine yoğun biçimde eğilen bir akademisyen olarak tanınmasını sağlamıştır.

24 Mart 1955 İstanbul doğumlu Prof. Dr. A. M. Celâl Şengör, SUNY Albany’de tamamladığı jeoloji eğitiminden İstanbul Teknik Üniversitesi’nde kırk yılı aşan akademik kariyerine; Tetis ve Orta Asya tektoniği üzerine araştırmalarından uluslararası bilim akademilerindeki üyeliklerine; bilimsel makalelerinden popüler bilim kitaplarına ve geniş katılımlı konferanslarına kadar uzanan kariyeriyle Türkiye’nin uluslararası ölçekte tanınan yer bilimcilerinden biridir. Yapısal jeoloji ve tektonik başta olmak üzere Dünya’nın jeolojik evrimi, Türkiye’nin tektoniği, dağ oluşumu, bilim tarihi ve bilim felsefesi üzerine yaptığı çalışmalarla hem akademik literatürde hem de Türkiye’de bilim iletişiminde uzun yıllardır etkili bir isim olmayı sürdürmektedir.